મહર્ષિ અથર્વાવંશી સુધન્વા વિશ્વકર્મા

મહર્ષિ અથર્વાવંશી સુધન્વા વિશ્વકર્મા

શોધ સંકલન - મયુરકુમાર મિસ્ત્રી (મોડાસા)

મહર્ષિ અથર્વા બ્રહ્માના માનસ પુત્ર માનવામાં આવે છે. તેમણે અથર્વવેદનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું, તેથી જ આ વેદનું નામ તેમના નામ પરથી પડ્યું છે. તેઓ પ્રથમ એવા ઋષિ હતા જેમણે અગ્નિ પ્રગટાવવાની વિધિ શોધી હતી. મહર્ષિ અથર્વાના પુત્રનું નામ ધિષ્ણુ હતું. પૌરાણિક સંદર્ભોમાં તેમને એક મહાન તપસ્વી અને વેદજ્ઞાતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ અંગિરા ઋષિના વંશ સાથે પણ ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.

સુધન્વા વિશ્વકર્મા - 

મહર્ષિ ધિષ્ણુના પુત્રનું નામ સુધન્વા હતું. વેદોમાં સુધન્વા અને તેમના ત્રણ પુત્રો - ઋભુ, વિભ્વા અને વાજ વિશે વિસ્તૃત વર્ણન જોવા મળે છે. તેઓ અત્યંત કુશળ શિલ્પકાર અને ધનુર્ધર હતા. મહર્ષિ અથર્વા અને ધિષ્ણુના વંશજ સુધન્વા એ માત્ર એક ઋષિ જ નહીં, પણ એક અદ્વિતીય કર્મયોગી શિલ્પી હતા. તેમનો ઉલ્લેખ ઋગ્વેદના અનેક મંડળોમાં ઋભુઓના પિતા તરીકે અને સ્વયં એક મહાન ધનુર્ધર તરીકે મળે છે.

સુધન્વાની સિદ્ધિઓ મુખ્યત્વે 'સ્થપત્ય વેદ' અને 'ધનુર્વેદ' સાથે જોડાયેલી છે. સુધન્વાએ દેવતાઓના અશ્વો માટે ગતિશીલ અને આકાશમાં ઉડી શકે તેવા રથોની ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી. તેમને 'રથકાર' કુળના આદિ પુરુષ માનવામાં આવે છે. તેમનું નામ 'સુ-ધન્વા' (જેમની પાસે શ્રેષ્ઠ ધનુષ છે) પોતે જ તેમની કુશળતા દર્શાવે છે. તેઓ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર બનાવવાની કળામાં ગુરુ તુલ્ય હતા. જ્યારે દેવોના કારીગર ત્વષ્ટાએ અમૃત રાખવા માટે એક પાત્ર બનાવ્યું, ત્યારે સુધન્વા અને તેમના પુત્રોએ પોતાની યોગ-સિદ્ધિ અને શિલ્પકળાથી તેને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યું, જે વિજ્ઞાનના દ્રષ્ટિકોણથી દ્રવ્યનું વિભાજન સૂચવે છે. ઋગ્વેદમાં ઉલ્લેખ છે કે સુધન્વાના પુત્રોએ પોતાના માતા-પિતાને ફરીથી યુવાન બનાવી દીધા હતા, જે વૈદ્યકીય સિદ્ધિ સૂચવે છે.

ભગવાન વિશ્વકર્મા અને સુધન્વા વચ્ચેનો સંબંધ -

સુધન્વાના પુત્રો (ઋભુઓ) તેમની અસાધારણ બુદ્ધિ અને શિલ્પકળાના કારણે દેવોના કારીગરો તરીકે ઓળખાયા. તેમણે અનેક દૈવી વસ્તુઓનું નિર્માણ કર્યું હતું. ઋભુઓએ ભગવાન ત્વષ્ટા (જેઓ મૂળ વિશ્વકર્મા મનાય છે) દ્વારા બનાવેલા એક અમૃતના પાત્રમાંથી ચાર પાત્રો બનાવ્યા હતા. આ કળા જોઈને દેવતાઓ પ્રસન્ન થયા અને તેમને અમરત્વનું વરદાન આપ્યું. સુધન્વા અને તેમના વંશજો રથ બનાવવાના કાર્યમાં નિપુણ હતા. ઇન્દ્રનો રથ અને અશ્વિનીકુમારોના રથના નિર્માણમાં તેમનું યોગદાન હોવાનું મનાય છે. પુરાણોમાં 'વિશ્વકર્મા' એ એક પદવી અથવા બ્રહ્માંડના મુખ્ય આર્કિટેક્ટ છે. સુધન્વા એ 'ઋભુ-વિશ્વકર્મા' શ્રેણીમાં આવે છે.

ઋગ્વેદના અનુસાર - 

સુધન્વા એવા શિલ્પી હતા જેમણે અગ્નિ અને તેજના સંયોજનથી દૈવી રથો અને આયુધોનું નિર્માણ કર્યું હતું. ઋગ્વેદમાં તેમને સુહસ્ત (જેમના હાથમાં સિદ્ધિ અને કળા છે) કહેવામાં આવ્યા છે.

યે વિષ્ર્વતસ્તક્ષંશ્ચમસં ચતુરઃ સુધન્વનઃ પુત્રા અભવન્ સદૃક્ષાઃ |(ઋગ્વેદ ૪.૩૩.૫)

ભાષાંતર - સુધન્વાના એ પુત્રો (ઋભુઓ) જેઓ તેમના પિતા જેવા જ તેજસ્વી અને કુશળ હતા, તેમણે ત્વષ્ટા દ્વારા બનાવેલા એક પાત્રમાંથી ચાર ચમત્કારી પાત્રો બનાવ્યા અને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ શિલ્પીઓ સાબિત થયા.

ઋગ્વેદના ચોથા મંડળમાં સુધન્વાના વંશજોની સ્તુતિ છે, જે તેમના પિતા સુધન્વાના સંસ્કારોનું પરિણામ ગણાય છે.

સુધન્વનઃ પુત્રા ઋભવો મનીષિણઃ | 

(ઋગ્વેદ ૧.૧૧૦.૪)

ભાષાંતર - સુધન્વાના પુત્રો (ઋભુઓ) અત્યંત બુદ્ધિશાળી અને મનીષી (ચિંતક) છે, જેમણે મનુષ્ય હોવા છતાં દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

એકં ચમસં ચતુરઃ કૃણ્વન ત્વષ્ટુર્દત્તમભિ મન્ત્રી ધ્વમ | અથા દેવૈરભિ સંગચ્છથે સ્યાત્સુધન્વનઃ પુત્રાઃ સવિતા વઃ સુવતુ ||(ઋગ્વેદ ૧.૧૧૦.૩)

ભાષાંતર - હે સુધન્વાના પુત્રો! તમે ત્વષ્ટા દ્વારા બનાવેલા એક પાત્રને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યું છે. તમે તમારી બુદ્ધિ અને કળાથી દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે. સવિતા દેવ (સૂર્ય) તમને આ કળામાં વધુ તેજસ્વી બનાવે.

રથં યે ચક્રુઃ સુવૃતં સુચેતસોઽશ્વૌ યે ચક્રુઃ હરીભ્યાં વિષ્ર્વતસ્તક્ષન્ | સુધન્વનઃ પુત્રા ઋભવો મનીષિણઃ ||

ભાષાંતર - સુધન્વાના બુદ્ધિશાળી પુત્રો (ઋભુઓ) એ દેવો માટે સુંદર ગતિશીલ રથ બનાવ્યા અને ઇન્દ્રના અશ્વોને પોતાની કળાથી ઘડ્યા હતા. 

સૌધન્વનાસઃ અમૃતત્વમાનશુર્વિષ્ટવી 

શમીભિઃ સુકૃતઃ સુહસ્તાઃ |

(ઋગ્વેદ ૪.૩૩.૬)

ભાષાંતર: સુધન્વાના પુત્રો (સૌધન્વનાસઃ) જેઓ અત્યંત કુશળ હાથવાળા (સુહસ્તાઃ) અને સત્કર્મી હતા, તેમણે પોતાના કર્મ અને શિલ્પ (શમીભિઃ) દ્વારા દેવતાઓના લોકમાં અમરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

હરિવંશ પુરાણના અનુસાર - 

હરિવંશ પુરાણમાં સ્પષ્ટતા છે કે સુધન્વા એ આંગિરસ એટલે અથર્વા-અંગિરા વંશના શ્રેષ્ઠ શિલ્પી હતા જેમને દેવોએ વિશ્વકર્માની સમાન દરજ્જો આપ્યો હતો.

"સુધન્વા ચ રથકારઃ શિલ્પિનામધિપઃ સ્મૃતઃ |" 

(વિષ્ણુ પર્વ - હરિવંશ પુરાણ)

ભાષાંતર - સુધન્વા એ રથકારો અને તમામ શિલ્પીઓના અધિપતિ તરીકે સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

"સુધન્વા ચ રથકારઃ શિલ્પિનામધિપઃ સ્મૃતઃ | દેવાનામૃભવઃ પ્રોક્તાઃ સૌધન્વના મનીષિણઃ ||" 

(હરિવંશ પુરાણ, વિષ્ણુ પર્વ)

ભાષાંતર: સુધન્વા એ રથકારો અને તમામ શિલ્પકારોના અધિપતિ (મુખ્ય ગુરુ) છે અને તેમના તેજસ્વી પુત્રો (ઋભુઓ) દેવતાઓના શ્રેષ્ઠ કારીગરો કહેવાયા છે.

અથર્વવેદના અનુસાર - 

સુધન્વા અસ્તુ ધનુષઃ સુધન્વા અસ્તુ હેતયઃ | સુધન્વા સર્વતઃ પાતુ સુધન્વા પાતુ નો ભયાત્ ||

ભાષાંતર - જેમનું ધનુષ શ્રેષ્ઠ છે (સુધન્વા), જેમનાં શસ્ત્રો અમોઘ છે, તે સુધન્વા અમારી ચારે બાજુથી રક્ષા કરે અને અમને દરેક પ્રકારના ભયમાંથી મુક્ત કરે. આ શ્લોક સુધન્વાની અસ્ત્ર-શસ્ત્ર વિદ્યામાં રહેલી સિદ્ધિ દર્શાવે છે. તેઓ માત્ર શિલ્પી જ નહીં પણ રક્ષક અને યોદ્ધા પણ હતા.

ઐતરેય બ્રાહ્મણ ના અનુસાર - 

"સુધન્વનઃ આંગિરસસ્ય પુત્રા અભવન્... તે દેવાનામૃભવઃ |"

ભાષાંતર - આંગિરસ (અથર્વા વંશ) ના સુધન્વાના પુત્રો જે ઋભુઓ તરીકે ઓળખાયા, તેમણે દેવતાઓ માટે અશ્વ અને રથનું નિર્માણ કર્યું. સુધન્વાએ પ્રથમ વાર સ્વયં-ગતિ ધરાવતા લાકડાના અશ્વો અને રથોની ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી, જે પ્રાચીન એન્જિનિયરિંગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ગણાય છે.

નિરુક્ત (યાસ્ક મુનિ) અનુસાર - 

સુધન્વા - શોભનધન્વા |

ભાષાંતર - સુ એટલે શ્રેષ્ઠ અને ધન્વા એટલે ધનુષ અથવા ધન. જેની પાસે કળાનું ધન છે અને જેનું ધનુષ કલ્યાણકારી છે, તે સુધન્વા છે.

"સુધન્વા આંગિરસઃ । અંગિરાઃ અગ્નિપુત્રઃ ॥" 

(નિરુક્ત ૮.૧૬)

ભાષાંતર - સુધન્વા એ અંગિરા ઋષિના વંશજ (આંગિરસ) છે અને અંગિરા એ અગ્નિના પુત્ર તેજસ્વી ઋષિ છે. આ જ કારણે સુધન્વા અગ્નિ અને તેજ સૂર્યમાંથી આયુધો બનાવવાની કળાના જ્ઞાતા હતા.

વાલ્મીકિ રામાયણ અનુસાર - 

વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડ (સર્ગ ૧૦૦, શ્લોક ૧૪) માં સુધન્વા નામનો ઉલ્લેખ ખૂબ જ સચોટ રીતે કરવામાં આવ્યો છે. આ શ્લોક ભગવાન શ્રી રામ જ્યારે ભરતને ચિત્રકૂટમાં મળે છે, ત્યારે તેમને રાજ્ય સંચાલન અને શિક્ષણ વિશે પૂછતા પ્રશ્નો કચ્ચિત સર્ગમાં આવે છે.

કચ્ચિદસ્ત્રેષુ નિષ્ણાતઃ શૂરઃ પૂર્વો પરાશરઃ | સુધન્વા પ્રત્યુપાધ્યાયઃ કચ્ચિત્તે તાત સંમતઃ ||

(વાલ્મીકિ રામાયણ ૨/૧૦૦/૧૪)

ભાષાંતર - ભગવાન શ્રી રામ ભરતને પૂછે છે: "હે ભરત! અસ્ત્ર વિદ્યામાં અત્યંત નિષ્ણાત અને શૂરવીર એવા સુધન્વા, જેઓ તારા અને આપણા ધનુર્વિદ્યાના આચાર્ય છે, શું તે તેમને યોગ્ય માન-સન્માન આપે છે? શું તેઓ તારા પર પ્રસન્ન છે?"

ઉપરના પ્રમાણ મુજબ કહી શકાય કે વસિષ્ઠ મુનિ કુળગુરુ હતા જેમણે શાસ્ત્રો ભણાવ્યા, વિશ્વામિત્ર દિવ્ય અસ્ત્ર આપનાર ઋષિ હતા, પરંતુ સુધન્વા એ મુખ્ય ઉપાધ્યાય હતા જેમણે શસ્ત્રો ચલાવવાની પ્રાયોગિક તાલીમ આપી હતી. સુધન્વા અયોધ્યાના રાજકુમારો (રામ, લક્ષ્મણ, ભરત, શત્રુઘ્ન) ને પ્રત્યક્ષ રીતે ધનુર્વિદ્યા અને અસ્ત્ર વિદ્યા શીખવનાર આચાર્ય હતા.

વિશ્વમેદિની કોષના અનુસાર - 

સુધન્વા પુમાનર્જુને । 

શિલ્પ્યાચાર્યપ્રભેદે ચ શોભનધનુષિ ત્રિષુ ॥

ભાષાંતર - સુધન્વા શબ્દ પુલ્લિંગમાં અર્જુન અને શિલ્પકળાના આચાર્ય સુધન્વા ઋષિ માટે વપરાય છે, તથા વિશેષણ તરીકે ત્રણેય લિંગમાં તેનો અર્થ શ્રેષ્ઠ ધનુષ ધરાવનાર થાય છે.

બ્રહ્માંડ પુરાણ અને વાયુ પુરાણ અનુસાર - 

તતશ્ચક્રે સુધન્વા ચ દિવ્યમાયુધમુત્તમમ્ | 

ત્રિશૂલં ચૈવ વિષ્ણુશ્ચક્રં ચ વાયવ્યં ચૈવ શારઙ્ગમ્ ||

(બ્રહ્માંડ પુરાણ - અનુષંગ પાદ/ વાયુ પુરાણ) 

ભાષાંતર - દેવશિલ્પી વિશ્વકર્માના માર્ગદર્શન હેઠળ, અથર્વા વંશના મહાન શિલ્પી સુધન્વા એ સૂર્યના તેજમાંથી સુદર્શન ચક્ર, શિવનું ત્રિશૂળ અને શારંગ ધનુષનું પ્રત્યક્ષ નિર્માણ કર્યું હતું.

સૂર્યના તેજને કાપવાનું આયોજન વિશ્વકર્માએ કર્યું, પણ તેમાંથી શસ્ત્રો ઘડવાનું કામ સુધન્વાએ કર્યું. તેથી જ શ્લોકમાં - તતશ્ચક્રે સુધન્વા ત્યારબાદ સુધન્વાએ બનાવ્યું એવો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.

"ત્વષ્ટ્રા તક્ષિતં સૂર્યતેજઃ સુધન્વા નિર્મમે તતઃ | વિષ્ણોશ્ચક્રં શિવશૂલં શારઙ્ગં ચાયુધમિતિ ||" 

(વાયુ પુરાણ ૮૪.૭૮)

ભાષાંતર - ત્વષ્ટા (વિશ્વકર્મા) એ સૂર્યના તેજને કાપ્યું તક્ષણ કર્યું. અને ત્યારબાદ તે તેજમાંથી સુધન્વાએ વિષ્ણુનું સુદર્શન ચક્ર, શિવનું ત્રિશૂળ અને રામનું શારંગ ધનુષ જેવા દિવ્ય આયુધોનું નિર્માણ કર્યું.

તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ અનુસાર - 

"યે પિતરા યુવાના સચક્રે તક્ષન્તો ધેનુમુત સપ્તવૃષામ્ | સુધન્વનઃ પુત્રા ઋભવો મનીષિણઃ સાવિત્ર્યૈ તેઽમૃતત્વં આનશુઃ ||" 

(તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ ૩.૭.૪.૯)

ભાષાંતર - સુધન્વાના બુદ્ધિશાળી પુત્રો (ઋભુઓ) એ પોતાની શિલ્પ વિદ્યાથી ઘરડી ગાયને નવયુવાન બનાવી અને પોતાના વૃદ્ધ માતા-પિતાને ફરીથી યૌવન અર્પ્યું. આ અદ્ભુત કર્મોને કારણે સૂર્ય દેવતાની કૃપાથી તેમણે અમરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

ઋગ્વેદમાં પણ સુધન્વાના પુત્રો (ઋભુઓ)ની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. તેઓ મનુષ્ય હોવા છતાં તેમના કર્મ, શિલ્પકળા અને તપ દ્વારા દેવત્વ પામ્યા હતા. જોકે મૂળભૂત રીતે વિશ્વકર્મા એક પદવી અથવા દેવતા છે જે સમગ્ર સૃષ્ટિના સર્જક છે, પરંતુ સુધન્વા અને તેમના પુત્રો તેમની અદ્વિતીય કળાને કારણે એ જ શ્રેણીના મહાન શિલ્પીઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે. સુધન્વા એ પ્રાચીન ભારતના પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક-ઋષિ છે. વિશ્વકર્મા જો બ્રહ્માંડના સર્જક છે, તો સુધન્વા પૃથ્વી પરના એ શિલ્પ-વિજ્ઞાનના સ્થાપક છે જેમણે માનવીય કળાને દેવત્વ સુધી પહોંચાડી.

મહર્ષિ અથર્વાના વંશજ અને અંગિરા ઋષિની તેજસ્વી પરંપરાના વારસદાર એવા સુધન્વા માત્ર એક ઋષિ નહોતા, પરંતુ તેઓ આદિ વિજ્ઞાની અને સર્વશિલ્પિનામધિપતિ હતા. ઋગ્વેદના મંત્રોથી લઈને પુરાણોની કથાઓ સુધી, સુધન્વા અને તેમના પુત્રો (ઋભુઓ) ના કૌશલ્યના પ્રમાણો પથરાયેલા છે. ભલે તે સૂર્યના પ્રચંડ તેજમાંથી ભગવાન વિષ્ણુનું સુદર્શન ચક્ર અને શિવનું ત્રિશૂળ કંડારવાની વાત હોય, કે પછી અયોધ્યાના રાજકુમારોને ધનુર્વિદ્યામાં નિપુણ કરવાની વાત હોય; સુધન્વા હંમેશા એક અદ્રશ્ય આધારસ્તંભ તરીકે બિરાજમાન રહ્યા છે. આ લેખનો ઉદ્દેશ્ય કેવળ ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન નથી, પરંતુ વિસરાઈ ગયેલા એ શિલ્પ્યાચાર્યના જીવન અને તેમની સિદ્ધિઓને શાસ્ત્રોક્ત પ્રમાણો સાથે વિશ્વ સમક્ષ ઉજાગર કરવાનો છે.

સંદર્ભ પ્રમાણિત ગ્રંથો - 

૧. ઋગ્વેદ

૨. અથર્વવેદ

૩. વાલ્મીકિ રામાયણ

૪. વાયુ પુરાણ 

૫. બ્રહ્માંડ પુરાણ

૬. હરિવંશ પુરાણ

૭. તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ

૮. નિરુક્ત - યાસ્ક મુનિ

૯. વિશ્વમેદિની કોષ

શોધ સંકલનકર્તા - મયુરકુમાર મિસ્ત્રી (મોડાસા)

શ્રી વિશ્વકર્મા સાહિત્ય ધર્મ પ્રચાર પરિષદ