ચક્રવર્તી સમ્રાટ ભૌવન વિશ્વકર્મા

ચક્રવર્તી સમ્રાટ ભૌવન વિશ્વકર્મા

ભારતીય સનાતન ઇતિહાસના પૃષ્ઠોમાં એવા અનેક મહાપુરુષો થયા છે જેમણે પોતાના શૌર્યથી પૃથ્વી જીતી, પરંતુ ભગવાન વિશ્વકર્માના પુત્ર ભૌવન વિશ્વકર્માનું નામ ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. તેઓ માત્ર એક અજેય યોદ્ધા જ નહોતા, પરંતુ સમસ્ત પૃથ્વીનું દાન કરનારા અદ્વિતીય દાનવીર અને આદર્શ રાજ્ય પ્રણાલીના સ્થાપક હતા.

દેવશિલ્પી વિશ્વકર્મા સર્જનહાર છે, જ્યારે તેમના પુત્ર ભૌવન વિશ્વકર્માએ પૃથ્વી પર શાસન કરીને રાજ્ય પ્રણાલી સ્થાપી હતી. ભૌવન એટલે ભુવનનો પુત્ર. શાસ્ત્રોમાં ભગવાન વિશ્વકર્માનું એક નામ ભુવન પણ છે. ભૌવન વિશ્વકર્મા માત્ર દાનવીર નહોતા, પણ તેમણે રાજ્ય પ્રણાલીના પાયા નાખ્યા હતા. તેમણે કલા, કૌશલ્ય અને વહીવટનો સમન્વય કર્યો હતો. તેમના સમયમાં વિશ્વકર્મા માત્ર એક નામ નહીં પણ એક પદવી અને પરંપરા બની હતી જેણે સમાજને સ્થાપત્ય અને વ્યવસ્થાના સૂત્રો આપ્યા.

નિરુક્ત (વૈદિક વ્યાકરણનો ગ્રંથ) - યાસ્ક મુનિ - 

સૌથી પ્રાચીન પ્રમાણ યાસ્ક મુનિના નિરુક્ત માં મળે છે, જે વેદોના અર્થ સમજવા માટેનો પાયાનો ગ્રંથ છે. ત્યાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે:

"વિશ્વકર્મા ભૌવનઃ" (અર્થાત્: વિશ્વકર્માના પુત્ર તે ભૌવન.)

ત્યાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે ઋગ્વેદના ૧૦મા મંડળના જે વિશ્વકર્મા સૂક્ત છે, તેના દ્રષ્ટા ઋષિ પોતે ભૌવન વિશ્વકર્મા છે. પિતાનું નામ વિશ્વકર્મા (ભુવન) હોવાથી પુત્રનું નામ ભૌવન વિશ્વકર્મા પડ્યું.

ઋગ્વેદ (૧૦/૮૧ અને ૧૦/૮૨) અનુસાર - 

ઋગ્વેદના ૧૦મા મંડળના ૮૧ અને ૮૨માં સૂક્તમાં ભગવાન વિશ્વકર્માની સ્તુતિ છે. આ સૂક્તોના ઋષિ જેમણે આ મંત્રો જોયા કે પ્રગટ કર્યા. સંદર્ભ તરીકે ઋગ્વેદ સર્વાનુક્રમણી ના સૂક્તોના ઋષિ ભૌવન વિશ્વકર્મા છે. વૈદિક પરંપરામાં પુત્ર ઘણીવાર પિતાના નામનો ઉપયોગ પોતાની ઓળખ તરીકે કરતો જેમ કે ભૃગુના પુત્ર ભાર્ગવ. અહીં પિતા ભુવન વિશ્વકર્મા છે અને પુત્ર ભૌવન વિશ્વકર્મા છે.

શતપથ બ્રાહ્મણ (૧૩/૭/૧/૧૫) અનુસાર - 

મેં અગાઉ જે શ્લોક આપ્યો હતો, તેમાં પણ તેમને વિશ્વકર્મન્ભૌવન કહીને સંબોધવામાં આવ્યા છે.

"...વિશ્વકર્મન્ભૌવન મન્દ આસીઃ |"

અહીં ભૌવન શબ્દ જ પિતૃવાચક સંજ્ઞા છે. પ્રાચીન સંસ્કૃતમાં 'અણ' પ્રત્યય લગાડીને પિતાના નામ પરથી પુત્રનું નામ બનતું દા.ત. શિવ પરથી શૈવ, વસુદેવ પરથી વાસુદેવ. તેવી જ રીતે ભુવન (વિશ્વકર્મા) પરથી ભૌવન.

મત્સ્ય પુરાણ અને બ્રહ્માંડ પુરાણ અનુસાર - 

પુરાણોમાં વિશ્વકર્માના વંશનું વર્ણન કરતા શ્લોકો મળે છે, જેમાં તેમના પુત્રોના નામની યાદી છે.

"વિશ્વકર્મા સુતશ્ચાપિ ભૌવનઃ પૃથ્વીપતિઃ |" 

આમાં અર્થ જોતા વિશ્વકર્માના પુત્ર ભૌવન થયા, જે પૃથ્વીના પતિ કે રાજા હતા.

ઐતરેય બ્રાહ્મણ અનુસાર રાજ્યાભિષેક અને અશ્વમેધ યજ્ઞ -

ઐતરેય બ્રાહ્મણ (૮/૨૧/૫) મુજબ, ભૌવન વિશ્વકર્મા એક એવા સમ્રાટ હતા જેમણે પૃથ્વીના ચારેય છેડા સુધી વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો. મહર્ષિ કશ્યપે તેમનો 'ઐન્દ્ર મહાભિષેક' કર્યો હતો.

તં હૈતેન કાશ્યપો વિશ્વકર્માણં ભૌવનમભિષિષેચ | 

તસ્માદુ વિશ્વકર્મા ભૌવનઃ સર્વતઃ પૃથ્વીં જયન્પરીયાયાશ્વમેધ્યેન જેજે || 

(સંદર્ભ: ઐતરેય બ્રાહ્મણ ૮/૨૧/૫)

અર્થ - મહર્ષિ કશ્યપે ભૌવન વિશ્વકર્માનો રાજ્યાભિષેક કર્યો. ત્યારબાદ તે સમ્રાટે સમસ્ત પૃથ્વી પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો અને અશ્વમેધ યજ્ઞ દ્વારા પોતાની સત્તા સ્થાપિત કરી. આ ખંડમાં ઐન્દ્ર મહાભિષેક નું વર્ણન છે, જેમાં પ્રાચીન રાજાઓની યાદી આપવામાં આવી છે જેમણે પૃથ્વી જીતીને અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો હતો. ત્યાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે કશ્યપ ઋષિએ ભૌવન વિશ્વકર્માનો અભિષેક કર્યો અને રાજાએ પૃથ્વી દાનમાં આપી. આ એક ઐતિહાસિક તથ્ય તરીકે વેદિક સાહિત્યમાં સ્વીકારાયેલું છે.

શતપથ બ્રાહ્મણ અનુસાર સર્વમેધ યજ્ઞ અને ત્યાગની પરાકાષ્ઠા- 

શતપથ બ્રાહ્મણમાં ઉલ્લેખ છે કે ભૌવન વિશ્વકર્માએ સર્વમેધ યજ્ઞ કર્યો હતો. આ યજ્ઞનો અર્થ છે પોતાનું સર્વસ્વ દાન કરી દેવું. જ્યારે તેઓ પૃથ્વીનું દાન કરવા ગયા ત્યારે પૃથ્વીએ સ્વયં પ્રકટ થઈને તેમની ભક્તિ અને ભાવનાની પરીક્ષા રૂપે સંવાદ કર્યો હતો.

ન મા મર્ત્યઃ કશ્ચન દાતુમર્હતિ વિશ્વકર્મન્ભૌવન મન્દ આસીઃ | 

નિમંક્ષ્યેઽહં સલિલસ્ય મધ્યે મૃષૈષ તે સંગરઃ કાશ્યપાય || 

(સંદર્ભ: શતપથ બ્રાહ્મણ ૧૩/૭/૧/૧૫)

અર્થ - પૃથ્વીએ કહ્યું, "હે ભૌવન વિશ્વકર્મા! કોઈ પણ મનુષ્ય મને આ રીતે દાનમાં આપવા સમર્થ નથી. તું ભાવુક થઈને જે કશ્યપ ઋષિને મને સોંપવાની પ્રતિજ્ઞા કરી રહ્યો છે, તે અશક્ય છે, કારણ કે મારે તો જળની મધ્યમાં રહેવાનું છે." આ સંવાદ રાજાના અતુલ્ય ત્યાગને દર્શાવે છે, જે પૃથ્વી પરના અધિકારને પણ ત્યાગવા તૈયાર હતા.

મહાભારત અનુસાર દાનની અવિસ્મરણીય ગાથા - 

મહાભારતના વન પર્વમાં પણ આ ઐતિહાસિક ઘટનાનું સમર્થન મળે છે. લોમશ ઋષિ પાંડવોને જણાવે છે કે ભૌવન વિશ્વકર્માએ કેવી રીતે સપ્તદ્વીપ ધરાવતી પૃથ્વીનું દાન કર્યું હતું.

યત્ર યજ્ઞેન રાજા સૌ ભૌવનઃ વિશ્વકર્મકૃત | 

દદૌ સપ્તદ્વીપવતીં કાશ્યપાય વસુન્ધરામ || 

(સંદર્ભ: મહાભારત, વન પર્વ ૧૧૪/૧૭)

અર્થ - જે યજ્ઞમાં રાજા ભૌવન વિશ્વકર્માએ સાત દ્વીપો વાળી આ સમસ્ત પૃથ્વી મહર્ષિ કશ્યપને દક્ષિણા સ્વરૂપે અર્પણ કરી દીધી હતી. આ શ્લોકો મહર્ષિ લોમશના મુખે કહેવાયેલા છે. જ્યારે પાંડવો તીર્થયાત્રા પર હોય છે અને વૈતરણ નદીના કિનારે પહોંચે છે, ત્યારે લોમશ ઋષિ આ ભૂમિનો મહિમા ગાતા ભૌવન વિશ્વકર્માના દાનનો ઉલ્લેખ કરે છે.

આ કથા ભૌવન વિશ્વકર્માની મહાનતા અને ત્યાગની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે કે તેમણે પોતાનું સર્વસ્વ ત્યાગવાની તૈયારી બતાવી હતી. ઋષિ કશ્યપે ત્યારબાદ પૃથ્વીનું સંરક્ષણ કર્યું અને પૃથ્વીનું નામ 'કાસ્યપી' પડ્યું, પણ આ પ્રસંગ ભૌવન વિશ્વકર્માને ઇતિહાસના સર્વશ્રેષ્ઠ દાનવીર અને ચક્રવર્તી સમ્રાટ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

આ લેખમાં આપેલ કથા માત્ર એક પુરાણની કથા નથી, પણ ભારતીય ઇતિહાસના બ્રાહ્મણ ગ્રંથો જે વેદનો ભાગ ગણાય છે અને તેમાં તેનું વર્ણન છે. બ્રાહ્મણ ગ્રંથો સૌથી પ્રાચીન ગદ્ય સાહિત્ય છે, જે પુરાણો કરતાં પણ જૂનું માનવામાં આવે છે.

લેખક સંકલનકર્તા - મયુરકુમાર મિસ્ત્રી (મોડાસા)