ગદાધર વિષ્ણુ મંદિર શામળાજી

ગદાધર વિષ્ણુ મંદિર શામળાજી

લેખ સંકલન - મયુરકુમાર મિસ્ત્રી (મોડાસા)

સમયના અનંત પ્રવાહમાં કેટલાય સામ્રાજ્યો ઉદય પામ્યા અને વિખેરાઈ ગયા, પરંતુ અરવલ્લીની પ્રાચીન ગિરિમાળાઓના હૃદયમાં પથરાયેલું 'ગદાધર ક્ષેત્ર' આજે પણ પોતાની દિવ્યતા અને ભવ્યતાની સાક્ષી પૂરે છે. મેશ્વો નદીના ખળખળ વહેતા નીર અને વનરાજીની શીતળતા વચ્ચે ઉભેલું શામળાજીનું આ વિષ્ણુ મંદિર માત્ર પથ્થરોનું સ્થાપત્ય નથી, પરંતુ ગુજરાતની અસ્મિતા, સંસ્કૃતિ અને કલાની પરાકાષ્ઠાનો જીવંત દસ્તાવેજ છે.

જ્યારે શિલ્પીની છીણી અને હથોડી પથ્થર સાથે સંવાદ કરે છે, ત્યારે કેવું અદભૂત સર્જન થઈ શકે તેનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ આ પરિસરમાં જોવા મળે છે. પુરાતત્વીય દ્રષ્ટિએ 'દેવની મોરી'ના બૌદ્ધ સ્તૂપોથી માંડીને વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના ભવ્ય મંદિરો સુધીનો ઈતિહાસ અહીંની માટીમાં દબાયેલો છે. લોકજીવનમાં જેને 'કાળિયો ઠાકોર' કહીને હૃદયમાં સ્થાન આપ્યું છે, તેવા ભગવાન શામળિયાનું આ ધામ ભક્તિ અને ઈતિહાસના સંગમતીર્થ તરીકે સદીઓથી ભારતના સાંસ્કૃતિક નકશા પર ઝળહળી રહ્યું છે.

આ લેખ દ્વારા હું લેખક મયુરકુમાર મિસ્ત્રી સચોટ માહિતી સાથે આપણે આ પ્રાચીન તીર્થના ઈતિહાસની ગૂઢ પરતો ખોલીશુ, તેના સ્થાપત્યની બારીકીઓને માણીશું અને તે સમયના રાજાઓએ કલા અને સંસ્કૃતિના જતન માટે આપેલા અભૂતપૂર્વ યોગદાનને પુરાવા સાથે સમજીશું.

અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓના ખોળામાં અને મેશ્વો નદીના પવિત્ર તટે વસેલું શામળાજી વિષ્ણુ મંદિર માત્ર શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ ભારતની પ્રાચીન સ્થાપત્યકલા અને ઈતિહાસનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. શામળાજી ગુજરાતના અરવલ્લી જિલ્લામાં ભિલોડા તાલુકામાં આવેલું છે. તે રાજસ્થાન અને ગુજરાતની સરહદ પર, અરવલ્લીની હરિયાળી ટેકરીઓ વચ્ચે વસેલું છે. મંદિરની બાજુમાંથી વહેતી મેશ્વો નદી અને તેના પરનો મેશ્વો ડેમ આ સ્થળની સુંદરતામાં અને પવિત્રતામાં અભિવૃદ્ધિ કરે છે. પ્રસ્તુત છે આ ગદાધર ક્ષેત્રનો વિસ્તૃત ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પરિચય જેમાં અનેક વાતો દ્વારા વર્ણન કરીને રજૂ કરું છું.

ઐતિહાસીક નિર્માણ -

શામળાજી મંદિરની સ્થાપના અંગેની ચર્ચા કોઈ એક ચોક્કસ તારીખ કે વર્ષમાં સીમિત નથી, પરંતુ તે સ્તરોમાં વહેંચાયેલો ઈતિહાસ છે. પુરાતત્વીય ઉત્ખનન અને સાહિત્યિક પુરાવાઓ આ મંદિરના અસ્તિત્વને ત્રણ મુખ્ય તબક્કાઓમાં વિભાજિત કરે છે. અને સાથે સાથે શામળાજીની ગણના ભારતની પુરાતત્વીય સોનાની ખાણ તરીકે થાય છે.

ક્ષત્રપ અને ગુપ્ત કાળ (ઈ.સ. ૩૦૦ થી ૫૦૦) -

મંદિરની મૂળ સ્થાપનાના પાયા ચોથી સદીમાં હોવાનું મનાય છે. આ માટેનો સૌથી મોટો પુરાવો મંદિરની નજીક આવેલા દેવની મોરી નામના સ્થળેથી મળે છે. ૧૯૬૦ના દાયકામાં થયેલા ખોદકામ દરમિયાન ત્યાંથી એક બૌદ્ધ સ્તૂપ અને વિહાર મળી આવ્યા હતા. ત્યાંથી પ્રાપ્ત થયેલા મૃદુ પથ્થરના શિલ્પોની શૈલી અને ગર્ભગૃહમાં બિરાજમાન ભગવાન ગદાધરની મૂર્તિની શૈલીમાં સામ્યતા જોવા મળે છે. ઇતિહાસકારો માને છે કે આ વિસ્તાર ગધાદર ક્ષેત્ર તરીકે ગુપ્ત કાળથી જ પ્રખ્યાત હતો, જ્યાં વૈષ્ણવ અને બૌદ્ધ બંને સંસ્કૃતિઓ સાથે ફૂલીફાલી હતી. 

મૈત્રક અને અનુ-મૈત્રક કાળ (ઈ.સ. ૬૦૦ થી ૯૦૦) - 

સ્થાપત્યના પુરાવાઓ સૂચવે છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન શામળાજી એક પ્રબળ ધાર્મિક કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. શામળાજીની આસપાસથી મળી આવેલી 'માતૃકા'ની મૂર્તિઓ અને વિષ્ણુના 'વિશ્વરૂપ' સ્વરૂપના શિલ્પો (જે હાલ વડોદરા મ્યુઝિયમ અને શામળાજી મ્યુઝિયમમાં છે) સાબિત કરે છે કે ૭મી-૮મી સદીમાં અહીં ભવ્ય મંદિરો અસ્તિત્વમાં હતા. પુરાણોમાં (પદ્મ પુરાણ અને સ્કંદ પુરાણના અરબુદ ખંડમાં) આ ક્ષેત્રને ગદાધર તીર્થ તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવ્યું છે, જે તેની પ્રાચીનતાની પૂર્તિ કરે છે.

સોલંકી-વાઘેલા અને ૧૫મી સદીમાં જીર્ણોદ્ધાર -

આજે જે મુખ્ય મંદિર આપણે જોઈએ છીએ, તે અનેક જીર્ણોદ્ધારોનું પરિણામ છે. મંદિરની ઊંચી પીઠ અને તેની પરની હાથીઓની કોતરણી ૧૧મી થી ૧૩મી સદીની સોલંકી શૈલીને મળતી આવે છે. જોકે, ઉપરનું માળખું અને શિખર ૧૫મી કે ૧૬મી સદીમાં ફરીથી તૈયાર કરવામાં આવ્યા હોય તેવું જણાય છે. ૧૫મી સદીના મધ્યમાં મુસ્લિમ આક્રમણો વખતે મંદિરને નુકસાન થયું હતું. ત્યારબાદ ઈડરના રજવાડા અને સ્થાનિક જૈન શ્રેષ્ઠીઓના સહયોગથી આ મંદિરનું વર્તમાન સ્વરૂપ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.

હરિશ્ચંદ્રની ચોરી -

મંદિર પરિસરની નજીક આવેલી 'હરિશ્ચંદ્રની ચોરી' તરીકે ઓળખાતી કલાત્મક તોરણવાળી ઇમારત પણ સ્થાપનાના ઇતિહાસનું મહત્વનું પાસું છે. તે ૯મી કે ૧૦મી સદીનું સ્થાપત્ય છે. તે સાબિત કરે છે કે મુખ્ય મંદિરની આસપાસ એક મોટું મંદિર સંકુલ હતું, જે રાજાઓના રક્ષણ હેઠળ હતું.

મંદિરની દીવાલો પર શિકારના દ્રશ્યો, યુદ્ધના રથો અને રાજાઓના દરબારના દ્રશ્યો કંડારેલા છે. આ શિલ્પો તે સમયના સત્તાધીશો (ખાસ કરીને મૈત્રક અને પાછળથી પરમાર રાજાઓ) ના યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

નક્કર પુરાવાઓ પરથી કહી શકાય કે શામળાજી મંદિરની સ્થાપના એકાએક થયેલી ઘટના નથી. તે ૪થી સદીમાં એક નાના તીર્થ તરીકે શરૂ થઈ, ૭મી-૮મી સદીમાં કલાના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી અને ૧૫મી સદીના અંત સુધીમાં તેના આજના ભવ્ય સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ.

પૌરાણિક ગ્રંથો અને શૈલીગત પુરાવા - 

સ્કંદ પુરાણ: સ્કંદ પુરાણના 'અરબુદ ખંડ' અને 'ધર્મારણ્ય ખંડ'માં સાબરમતી અને તેની સહાયક નદીઓના સંગમની નજીક આવેલા પવિત્ર ક્ષેત્રોનું વર્ણન છે. તેમાં મેશ્વો (મેષવતી) નદીના કિનારે વિષ્ણુના ગદાધર સ્વરૂપના સ્થાપનનો ઉલ્લેખ છે. આ ગ્રંથોની મૂળ રચનાનો કાળ ઘણો પ્રાચીન છે, જે ગુપ્ત કાળની પરંપરાઓને અનુસરે છે.

પદ્મ પુરાણ: પદ્મ પુરાણમાં પણ 'ગદાધર તીર્થ' નો મહિમા ગવાયો છે, જે પિતૃઓના મોક્ષ માટે ગયા (બિહાર) જેટલું જ ફળદાયી માનવામાં આવ્યું છે.

શામળાજીમાંથી મળેલી વિષ્ણુની ચતુર્ભુજ મૂર્તિઓ અને વિશિષ્ટ 'એકમુખ શિવલિંગ' (જે ગુપ્ત કાળની લાક્ષણિકતા છે) ગ્રંથોમાં વર્ણવેલી 'આગમ' પદ્ધતિ મુજબ નિર્મિત છે. કાશી અને મથુરાની ગુપ્તકાલીન મૂર્તિકળાના જે લક્ષણો 'વિષ્ણુધર્મોત્તર પુરાણ'માં વર્ણવ્યા છે, તે જ આબેહૂબ લક્ષણો શામળાજીના પ્રાચીન શિલ્પોમાં જોવા મળે છે. આ સાબિત કરે છે કે તે સમયે આ ક્ષેત્ર આર્યાવર્તના મુખ્ય સાંસ્કૃતિક પ્રવાહ સાથે જોડાયેલું હતું.

વિદેશી પ્રવાસીઓના પરોક્ષ ઉલ્લેખ - 

સાતમી સદીમાં આવેલા ચીની મુસાફર હ્યુ-એન-સાંગ (Hiuen Tsang) એ તેના પ્રવાસવર્ણન 'સી-યુ-કી' માં 'ખી-ચી-લો' (Khetsaka/Kheda) અને તેની આસપાસના સમૃદ્ધ ધાર્મિક કેન્દ્રોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. જોકે તેણે બૌદ્ધ વિહારો પર ભાર મૂક્યો હતો, પણ તેણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે અહીં 'દેવ મંદિરો' (હિન્દુ મંદિરો) અને બૌદ્ધ સ્તૂપો સહ-અસ્તિત્વ ધરાવે છે. 'દેવની મોરી' અને 'શામળાજી' નું અંતર નહિવત હોવાથી આ વર્ણન આ ક્ષેત્રની પ્રાચીન સમૃદ્ધિનો મજબૂત દસ્તાવેજ ગણાય છે.

અભિલેખ અને સિક્કાશાસ્ત્રના પુરાવા - 

ગુપ્ત રાજાઓના પ્રભાવ નીચેના ગુજરાત (આનર્ત અને લાટ પ્રદેશ) માંથી મળેલા દાનપત્રોમાં ઘણીવાર બ્રાહ્મણ વસાહતો અને વિષ્ણુ આયતનો (મંદિરો) માટેના દાનનો ઉલ્લેખ હોય છે. પશ્ચિમી ક્ષત્રપ રાજા રુદ્રસેન ત્રીજાના સમયની મંજૂષા જે દેવની મોરીમાંથી મળી છે, તેના પરનો લેખ સ્પષ્ટપણે ઈ.સ. ૩૭૫ (કથિત કાળ) ની આસપાસ આ વિસ્તારમાં મોટા બાંધકામો થયા હોવાની પુષ્ટિ કરે છે.

સ્થાનિક પરંપરા અને હસ્તપ્રતો -

સ્થાનિક ભાટ-ચારણોની પોથીઓમાં અને જૂની હસ્તપ્રતોમાં 'મેષવતી તટે ગદાધર' એવા ઉલ્લેખો મળે છે. અનેક લેખક અને કવિઓએ પણ આ ક્ષેત્રની પવિત્રતાનો સ્વીકાર કર્યો છે, જે પરંપરાગત રીતે ગુપ્ત કાળથી ચાલી આવતી હોવાનું મનાય છે. શામળાજી વિષ્ણુ મંદિર (ગદાધર ક્ષેત્ર) વિશેનો ઇતિહાસ માત્ર પથ્થરોમાં જ નહીં, પણ ભારતના ખ્યાતનામ લેખકો, ઇતિહાસકારો અને આદ્ય કવિઓની કલમે પણ કંડારાયો છે. આ વિદ્વાનોએ પોતાની કૃતિઓમાં શામળાજીની ભવ્યતા, શિલ્પકલા અને ધાર્મિક રહસ્યોનું જે વર્ણન કર્યું છે,

ડૉ. ઉમાકાંત શાહે શામળાજીના શિલ્પો પર ઊંડું સંશોધન કર્યું છે. તેમણે તેમના પુસ્તકો અને લેખોમાં આ સ્થળને "ગુજરાતની શિલ્પકલાનું કાશી" ગણાવ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું છે કે શામળાજીના 'માતૃકા' શિલ્પો અને 'વિશ્વરૂપ વિષ્ણુ'ની મૂર્તિ પશ્ચિમ ભારતની કલાના સર્વોચ્ચ શિખરો છે. તેમણે આ શિલ્પોને ગુપ્તકાલીન અને ગંધાર શૈલીના સંગમ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. 

ગુજરાતી અસ્મિતાના પુરસ્કર્તા કનૈયાલાલ મુનશીએ પણ શામળાજીના ઇતિહાસમાં રસ દાખવ્યો હતો. તેમણે તેમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓના સંદર્ભમાં અને 'ગુજરાતની અસ્મિતા' વિષયક લખાણોમાં શામળાજીને એક એવું કેન્દ્ર ગણાવ્યું છે જ્યાં ગુજરાતની સીમાઓનું રક્ષણ કરતા દેવ બિરાજમાન છે. તેમણે આ મંદિરને "ઐતિહાસિક સાતત્યનું પ્રતીક" માન્યું છે.

મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીના પુરાતત્વ વિભાગના વડા આર. એન. મહેતાએ 'દેવની મોરી'ના ઉત્ખનન દ્વારા શામળાજીનો ઇતિહાસ વિશ્વ સમક્ષ મૂક્યો. તેમણે પુરાવા સાથે સાબિત કર્યું કે શામળાજી માત્ર હિન્દુ તીર્થ નથી, પણ એક સમયે અહીં બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ પણ પૂર્ણ કળાએ ખીલી હતી. તેમણે આ વિસ્તારના મૃદુ પથ્થર (Schist) ના ઉપયોગ વિશે તકનીકી અને ઐતિહાસિક વિગતો પૂરી પાડી છે.

૧૫મી સદીના કવિ પદ્મનાભે જ્યારે ગુજરાત પરના આક્રમણોનું વર્ણન કર્યું, ત્યારે આ પ્રદેશના મંદિરોની ગરિમા અને રક્ષણ માટે રજપૂતોએ આપેલા બલિદાનનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જે શામળાજીની ઐતિહાસિક રક્ષાત્મક ભૂમિકાને સ્પષ્ટ કરે છે.

સ્થાનિક ચારણ અને ભાટ કવિઓની વાત કરીએ તો ઉત્તર ગુજરાતના ચારણી સાહિત્યમાં શામળાજી વિશે અનેક 'દૂહા' અને 'છંદ' ઉપલબ્ધ છે. જેમાં ભગવાનને "અરવલ્લીનો રખેવાળ" અને "મેશ્વનો મોભી" કહીને નવાજવામાં આવ્યા છે. લોકગીતોના રચયિતા: અજ્ઞાત લોકકવિઓએ શામળાજીના મેળાનું જે વર્ણન કર્યું છે તે આજે પણ જીવંત છે. 

"શામળાજીના મેળામાં રણઝણિયું વાગે, પેલું રણઝણિયું વાગે..." 

આ પંક્તિઓ માત્ર ગીત નથી, પણ આ પ્રદેશના લોકજીવન અને ભગવાન વચ્ચેના અતૂટ સંબંધનું વર્ણન છે. ઇતિહાસકારો માટે શામળાજી એ પથ્થરમાં લખાયેલી કવિતા છે, જ્યારે કવિઓ માટે તે પરમાત્માનું સાક્ષાત્ શ્યામ સ્વરૂપ છે.